Iaith Cymraeg & Cadwraeth Ddiwylliannol

Yn enedigol o Gaerdydd, enillodd Elizabeth Valerie Davies, a oedd yn cael ei hadnabod yn ddiweddarach fel Valerie Latham, ei henw ar ôl priodi, fedal aur yn 15 oed yng Ngemau Nofio Ewropeaidd 1927 yn rhan o dîm cyfnewid 400 metr Prydain Fawr. Enillodd ddwy fedal efydd i Brydain hefyd mewn cystadlaethau unigol yng Ngemau Olympaidd 1932, ac ennill cyfanswm o 11 o fedalau mawr mewn cystadlaethau rhyngwladol.

A hithau’n gweithio fel athrawes ymarfer corff yng Nghaerdydd, ei dinas enedigol, enillodd Sheila Morrow 136 o gapiau’n chwarae hoci i Brydain Fawr ac i Gymru. Rhwng 1967 a 1984, bu’n gapten ar y ddau dîm a chwaraeodd mewn pump o Bencampwriaethau Byd. Bu’n gweithio i Chwaraeon Cymru o 2003, ac roedd yn feirniad yng Ngemau Olympaidd 2004 a 2008. Yn 2017 cafodd ei phenodi’n Gyfarwyddwraig Hoci Prydain Fawr.

Wedi’i geni yn Lloegr, cwympodd Rachel Sheldon Amos mewn cariad â ieithoedd a diwylliannau Celtaidd yr oesoedd canol tra oedd yn fyfyrwraig ym Mhrifysgol Caergrawnt, a symud i Gymru i ddatblygu ei diddordeb yn y pwnc fel myfyrwraig uwchraddedig. Ysgrifennodd yn helaeth am y Trioedd, ac mae ei llyfr Trioedd Ynys Prydein yn cynnig mynegai cynhwysfawr o draddodiadau’r Gymru gynnar. Ysgrifennodd yn helaeth hefyd am y bardd Dafydd ap Gwilym, ac yn 1996 hi oedd golygydd Medieval Welsh Literature to 1400. Ar ôl ymddeol ymgartrefodd yng Ngharneddi yng ngogledd Cymru, cyn symud i Aberystwyth cyn ei marwolaeth yn 2010.

Magwyd Rachel Williams yng Nghasnewydd yng Ngwent a chafodd ei haddysg yn Ysgol Uwchradd Llysweri. Ym mis Awst 2011, tra oedd yn gweithio mewn siop trin gwallt yng Nghasnewydd, daeth ei chyn ŵr i mewn i’r siop a’i saethu â dryll dau faril. Bu’n rhaid i Rachel gael llawdriniaeth a barodd am ddeg awr i achub ei choes chwith. Chwe wythnos ar ôl y digwyddiad a deuddydd ar ôl iddi adael yr ysbyty, lladdodd ei mab ieuengaf, Jack, ei hun yn yr un man ag y bu farw ei dad. Ers 2011, mae’n ymgyrchu’n daer dros sicrhau bod y rhai sy’n goroesi cam-drin domestig yn cael mwy o lais yn y ffordd y caiff gwasanaethau eu trefnu ac o ran pa gymorth y dylent ei gynnig. Ers 2015 mae hefyd yn Llysgennad dros Rwydwaith Menywod Cam-drin Domestig DAWN ac i fudiad Cymorth i Fenywod Cymru, lle mae’n hyrwyddo rhaglen Mae Plant yn Bwysig y sefydliad, sy’n darparu gwasanaethau i bobl ifanc y mae cam-drin domestig yn effeithio arnynt.

Mae Olwen Williams yn Is-lywydd Ffederasiwn Menywod mewn Meddygaeth ac yn Is-lywydd Adrannol yr NSPCC yng Nghymru, ac mae hefyd yn Ymgynghorydd Meddygaeth Genhedlol-droethol a HIV ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Mae’n gefnogwr ymroddedig i gydraddoldeb yn y GIG a gwaith cysylltiedig ym maes iechyd rhywiol. Mae hefyd wedi bod yn gynghorydd i Lywodraeth Cymru. Cafodd OBE am ei gwasanaeth i feddygaeth yng Nghymru yn 2005 a chafodd ei hethol yn Gymrawd Cymdeithas Ddysgedig Cymru yn 2017.

Roedd ffotograffiaeth yn y teulu i Mary Dillwyn ac ystyrir mai hi oedd y fenyw gyntaf i fod yn ffotograffydd yng Nghymru. Mae ei ffotograffau wedi eu cadw mewn albymau yn y Llyfrgell Genedlaethol, ac maent yn nodedig am eu bod yn rhoi cipolwg amrwd i ni ar fywyd domestig yn y 19eg ganrif ym Mhrydain. Credir mai hi gymerodd y ffotograff cyntaf y gwyddys amdano o wên, ac un o ddyn eira. Wedi iddi briodi collodd ddiddordeb mewn ffotograffiaeth.