Iaith Cymraeg & Cadwraeth Ddiwylliannol

Ganwyd Dilys Roberts yn Nolgellau ac enillodd radd BMus ar ôl cael Ysgoloriaeth Joseph Parry i Goleg y Brifysgol yng Nghaerdydd. Mae Hiraeth yn y Môr, a gomisiynwyd gan y BBC yn 1961, yw ei chyfansoddiad mwyaf adnabyddus. Bu’n dysgu cerddoriaeth yng Nghymru ac yn Lloegr ac yn beirniadu’n gyson mewn eisteddfodau, ac ymddangosodd ar radio a theledu.

Yn enedigol o’r Barri, roedd Dorothy’n athrawes yn ne Cymru, yn aelod o Gyngor Bwrdeistref y Barri, ac yn henadur Cyngor Sir Morgannwg. Yn etholiad cyffredinol 1950, cafodd ei hethol yn AS dros etholaeth y Barri. Yn y Senedd, bu’n Ysgrifennydd Preifat Seneddol i Edith Summerskill, y Gweinidog Yswiriant Gwladol. Bu’n aelod o’r pwyllgor cynghori cenedlaethol ar Yswiriant Gwladol, Cyd-bwyllgor Addysg Cymru a Bwrdd Ysbytai Hyfforddi Cymru, a chafodd CBE yn 1964, a DBE yn 1975.

Athrawes wedi ymddeol sy’n byw yng Nghaerdydd yw Dilys Price, sydd bellach yn cael ei hadnabod fel “Daredevil Dilys”, a wnaeth ei naid gyntaf â pharasiwt yn 54 mlwydd oed. Mae bellach wedi cwblhau dros 1,139 o neidiau gan godi degau o filoedd o bunnoedd i achosion da, ac mae’n dal Record Byd Guinness ar hyn o bryd fel yr Awyr-blymwraig Hynaf yn y Byd. Tra oedd yn athrawes, bu’n gweithio gydag ysgolion arbenigol i helpu plant mewn cadeiriau olwyn i gymryd rhan mewn gweithgareddau chwaraeon a dawns, ac yn 1996, fe sefydlodd Touch Trust yn ei chegin yng Nghaerdydd. Tyfodd yr ymddiriedolaeth yn fuan iawn yn ganolfan nodedig ar gyfer addysg symud (sef ‘therapi cyffwrdd’) i bobl ag awtistiaeth, dementia ac anableddau dwys.

Yn enedigol o Gaerdydd, roedd Cerys Elizabeth Matthews yn un o aelodau gwreiddiol y band hynod lwyddiannus Catatonia. Mae’n gyfansoddwraig ac yn awdur ac mae wedi ennill gwobrau am ei gwaith fel cyflwynydd radio a theledu. Cynhyrchodd ei halbwm ei hun o alawon traddodiadol Cymru, Tir, yr albwm Cymraeg sydd wedi gwerthu orau yn y deng mlynedd diwethaf. Yn 2014 roedd yn un o gyd-sylfaenwyr gŵyl The Good Life Experience.

Ganwyd y Foneddiges Charlotte Guest yn Swydd Lincoln, yn un o deulu o uchelwyr yn Lloegr. Hi gyhoeddodd y cyfieithiad cyntaf o’r Mabinogion. Roedd yn wraig i un o feistri haearn Cymru a pherchennog Cwmni Haearn Dowlais, a thra bu’n byw yng Nghymru roedd yn weithgar iawn yn y gymuned. Roedd Charlotte yn arloesi o ran sefydlu ysgolion i’r gweithwyr, gosod pibellau dŵr i’w bythynnod a chynnal trafodaethau yn ystod streiciau. Roedd yn ieithydd hefyd, a daeth yn amlwg ym maes astudio llenyddiaeth Gymraeg y Dadeni.