Y Celfyddydau

Cafodd Sarah Jane Rees ei geni ger Llangrannog yng nghefn gwlad Ceredigion, ac roedd yn eiriolwraig frwd gydol ei hoes dros addysg i fenywod. Gwrthododd fynd i wneud prentisiaeth fel gwniadwraig pan adawodd yr ysgol, a threuliodd ddwy flynedd ar y môr yn gweithio ar long ei thad, cyn dychwelyd i ysgol forwrol yn Llundain lle’r enillodd gymhwyster a fyddai’n caniatáu iddi fod yn bennaeth ar long yn unrhyw ran o’r byd. Wedi iddi ddychwelyd adref, cymerodd yr awenau yn yr Ysgol Brydeinig i ferched a bechgyn, ond roedd hefyd yn derbyn dynion ifanc a oedd am astudio morwriaeth. Yn sgil hynny, byddai llawer o forwyr a chapteiniaid y dyfodol yn cyhoeddi’n falch eu bod wedi cael eu hyfforddiant morwrol cyntaf gan fenyw. Roedd hefyd yn fardd nodedig yn ystod oes Fictoria, dan yr enw Cranogwen, a hi oedd y fenyw gyntaf i ennill yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1865 gyda ‘Y Fodrwy Briodasol’, portread teimladwy o fywyd menyw briod. Hi oedd y fenyw gyntaf erioed i olygu cylchgrawn Cymraeg i fenywod, Y Frythones, i fenywod ifanc o’r dosbarth gweithiol yn bennaf. Hi hefyd sefydlodd Undeb Dirwestol Merched y De.

Ar ôl hyfforddi gyda’i thad yng Nghonwy, Agnes Twiston Hughes oedd y Gymraes gyntaf i gymhwyso fel cyfreithwraig yng Ngoruchaf Lys Cymru a Lloegr yn 1923. Bu’n gweithio i’r practis teuluol weddill ei hoes, yn cefnogi ei chymuned yn ddiflino. Wedi iddi ymddeol, daeth Hughes yn gynghorydd lleol ac yn ddiweddarach yn Faer Conwy.