Addysg

Ganwyd Julie Williams ym Merthyr Tudful a chafodd ei magu yng Nghefn Coed. Astudiodd Seicoleg ym Mhrifysgol Caerdydd. Mae’n flaenllaw ym maes ymchwil i glefyd Alzheimer, a chyfeiriwyd yn TIME at ei gwaith ar y genynnau rhagdueddol newydd cyntaf ers 17 mlynedd fel un o ddeg darganfyddiad meddygol pwysicaf 2009. Ers hynny, mae wedi sefydlu ei Chyngor Cynghori Gwyddonol ei hun, wedi dod yn un o bedwar arweinydd consortiwm geneteg Prosiect Rhyngwladol Genomeg Clefyd Alzheimer (IGAP), ac wedi comisiynu adroddiad ar fenywod mewn gwyddoniaeth a gyhoeddwyd yn 2016 (Menywod Dawnus ar gyfer Cymru Lwyddiannus), a oedd yn canolbwyntio ar recriwtio a chadw menywod, yn ogystal â’u hannog i gymryd swyddi arwain.

Roedd Hester Millicent Mackenzie yn feistres Normal yng Ngholeg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy, sefydliad a chanddo bolisïau goleuedig bryd hynny o ran recriwtio a chadw menywod yn fyfyrwyr ac yn staff. Gwnaeth Hughes ei marc pan benodwyd hi’n athro addysg i fenywod yn 1910, y fenyw gyntaf i’w phenodi’n athro prifysgol yng Nghymru. Roedd hefyd yn gyd-sylfaenydd Cymdeithas y Bleidlais i Fenywod yng Nghaerdydd ac yn 1918 safodd fel ymgeisydd i’r Blaid Lafur yn yr etholiadau seneddol, yr unig fenyw i wneud hynny yng Nghymru.

Yn enedigol o Ddefynnog, Gwenllian Morgan oedd y fenyw gyntaf yng Nghymru i wasanaethu ar gyngor bwrdeistref, a dod yn Faer. Roedd ganddi ddiddordeb brwd yn hanes Cymru a chyfrannai’n aml at gyfnodolion. Dyfarnodd Prifysgol Cymru radd MA er anrhydedd iddi yn 1925.

A hithau’n Brifathrawes yn Ysgol Uwchradd Abertawe ddechrau’r 1900au, llwyddodd Emily Frost Phipps, a oedd yn enedigol o Ddyfnaint, i weddnewid ei hysgol yn un o’r sefydliadau addysgol mwyaf ei fri yng Nghymru. Roedd yn swffragydd ymroddedig, a bu’n ymgyrchu’n frwd hefyd dros gyfle cyfartal i ferched mewn addysg, yn ogystal â thros gyflogau cyfartal yn Undeb Cenedlaethol yr Athrawon. Yn 1918, safodd fel ymgeisydd Annibynnol yn yr etholiad cyffredinol cyntaf yr oedd gan fenywod hawl i sefyll ynddo, gan ennill 20.9 y cant o’r bleidlais a chadw ei blaendal yn etholaeth Chelsea yn Llundain. Roedd hefyd yn cefnogi Undeb Cenedlaethol yr Athrawesau gydol ei hoes, a hi oedd golygydd cyntaf cyfnodolyn yr undeb, Woman Teacher, o 1919 tan 1930. Yn fythol agored i syniadau newydd, ailhyfforddodd fel bargyfreithwraig a hithau yn ei 60au.