Addysg

Yn enedigol o Genarth, y bardd Eluned Phillips yw’r unig fenyw i ennill coron yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith. Ysgrifennai dan lysenw i gylchgronau yn Llundain, ac ysgrifennodd sawl nofel Mills and Boon a nifer o sgriptiau i BBC Cymru. Roedd yn awchu am antur, a theithiodd y byd gan dreulio amser yng nghwmni enwogion fel Edith Piaf a Pablo Picasso. Pan fu farw, hi oedd aelod hynaf Gorsedd y Beirdd.

Mae Edith Picton-Turbervill yn cael ei chofio’n eang fel hyrwyddwr hawliau menywod ymroddedig. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf bu’n ymwneud yn weithredol ag YWCA (Cymdeithas Gristnogol Merched Ifanc) lle bu’n gweithio i ddarparu hosteli a ffreuturau i weithwyr arfau rhyfel benywaidd.

Edith oedd y fenyw gyntaf i bregethu mewn gwasanaeth statudol Eglwys Loegr (100 mlynedd yn ôl) ac yn ddiweddarach aeth ymlaen i ymgyrchu i ferched gael caniatâd i fynd i mewn i’r offeiriadaeth.

Ym 1929, hi oedd y fenyw Gymraeg gyntaf i ddod yn AS Llafur dros Salop ym 1929, a’r fenyw gyntaf i eistedd ar Bwyllgor Seneddol yr Eglwys.

Cyflwynodd y Mesur Dedfryd Marwolaeth (Mamau Beichiog), a aeth ymlaen wedyn i ddod yn gyfraith, gan ddeddfu na ddylid dienyddio unrhyw fenyw feichiog. Hefyd, fel rhan o gomisiwn gan y llywodraeth, ysgrifennodd Edith adroddiad cyhoeddedig ym 1937 ar lafur plant benywaidd ym Malaya a Hong Kong, gan eirioli ordinhadau caeth, gan arwain at lywodraethau Malaya a Hong Kong yn cytuno i fabwysiadu ei chynlluniau mewn egwyddor.