Datganiad i’r Wasg: Croesawu lansiad Canllawiau Llywodraeth Cymru ar Amrywiaeth a Chynhwysiant i Bleidiau Gwleidyddol

Mae ymgyrchwyr wedi croesawu lansiad canllawiau newydd Llywodraeth Cymru ar Amrywiaeth a Chynhwysiant i bleidiau gwleidyddol, cam sylweddol tuag at sicrhau cynrychiolaeth fwy mewn gwleidyddiaeth Cymru. Mae’r canllawiau’n anelu at gefnogi pleidiau gwleidyddol wrth ddewis amrywiaeth fwy o ymgeiswyr, er mwyn adlewyrchu’r boblogaeth Gymreig yn well a chynnal democratiaeth fwy cynhwysol.

Mae’r canllawiau’n cynnig argymhellion ymarferol i helpu pleidiau gwleidyddol i ddelio â rhwystrau i gymryd rhan, annog ymgeiswyr o gefndiroedd dan-gynrychioliedig, a hyrwyddo cydbwysedd rhyw. Mae’r ymgyrch Diverse5050, sy’n cynnwys Rhwydwaith Cydraddoldeb Menywod (RhCM) Cymru, Electoral Reform Society (ERS) Cymru, Ethnic Minorities and Youth Support Team (EYST) Cymru, ac Race Council Cymru, wedi croesawu’r ymdrech hon fel datblygiad allweddol yn y gwaith parhaus i wneud sefydliadau gwleidyddol yng Nghymru’n fwy cynrychioladol.

Yn dilyn tynnu deddfwriaeth cwota rhyw yn ôl ym mis Medi, mae galwadau cynyddol wedi codi am gamau gweithredu i wella amrywiaeth mewn gwleidyddiaeth fel rhan o’r diwygiadau etholiadol sy’n mynd rhagddynt ar gyfer y etholiad nesaf. Mae’r canllawiau yn rhan o set o fesurau i foderneiddio democratiaeth Cymru a gafodd eu pasio y llynedd o dan Deddf Senedd Cymru (Aelodau a Etholiadau) a Deddf Etholiadau a Chorfforaethau Eitholedig (Cymru). Bydd 2026 yn gweld y Senedd yn ehangu o 60 i 96 o aelodau, gyda chwech aelod yn cael eu hethol yn pob un o’r 16 etholaeth newydd drwy system cynrychiolaeth proportiynol rhestr gaeedig.

Er bod y canllawiau newydd yn gam cadarnhaol ymlaen, mae ymgyrchwyr yn pwysleisio bod ymrwymiad parhaus gan bleidiau gwleidyddol yn hanfodol. Er mwyn cyflawni newid gwirioneddol, mae’n rhaid i bleidiau weithredu’r argymhellion yn weithredol ac ymgymryd â chamau pellach i gefnogi ymgeiswyr o gefndiroedd amrywiol cyn etholiadau’r Senedd yn 2026 a thu hwnt.

Dywedodd Victoria Vasey, Cyfarwyddwr RhCM:

“Mae’r canllawiau hyn yn cael eu croesawu’n fawr ac yn gam pwysig tuag at sicrhau Senedd lle mae mwy o fenywod a mwy o aelodau etholedig amrywiol. Mae hyn, yn ei dro, yn golygu y bydd ein deddfwrfa’n gryfach ac yn fwy effeithiol. Mae’n hanfodol i bleidiau gwleidyddol weithredu’r canllawiau hyn i chwarae eu rhan i wneud Senedd 2026 a thu hwnt yn fwy cynrychioladol ac, o’r herwydd, i osgoi’r perygl gwirioneddol y bydd Senedd wedi’i ehangu yn dod yn llai cyfartal ac yn llai amrywiol.”

Dywedodd Jess Blair, Cyfarwyddwr ERS:

“Cymru oedd y cyntaf yn y byd i gyflawni cynrychiolaeth gyfartal i fenywod yn 2003. Roedd hyn yn faes lle arweiniom nid yn unig y DU ond hefyd yn rhyngwladol, eto yn y blynyddoedd diwethaf mae’n siomedig gweld ein bod wedi deifio’n ôl ac yn awr yn cwympo ar ôl Senedd yr Alban o ran cynrychiolaeth fenywaidd.

Dylai cynrychiolaeth gyfartal i fenywod fod yn ofyniad sylfaenol i ddemocratiaeth Cymru ac nid yn awydd nad yw’n cael ei gyflawni yn aml. Byddai kwotâu rhyw wedi sicrhau hyn yn y gyfraith, fodd bynnag, tynnodd Llywodraeth Cymru yn ôl cynlluniau i ddeddfu i wneud hyn yn realiti. Gan fod y canllawiau a gyhoeddwyd heddiw yn fater gwirfoddol, mae’r gyfrifoldeb am sicrhau Senedd cyfartal o ran rhyw ac amrywiol yn disgyn yn llwyr ar y pleidiau gwleidyddol a’u prosesau dewis.

Bydd Senedd ehangu ar ôl yr etholiad nesaf yn golygu bod yna bwysau llawer mwy ar y pleidiau gwleidyddol i sicrhau bod Siambr y Senedd yn adlewyrchu Cymru fodern yr ydym ni’n ei chynrychioli. Bydd Senedd cyfartal o ran rhyw ac amrywiol yn gwneud deddfwriaeth gwell sy’n adlewyrchu profiad byw pawb yng Nghymru. Os na fydd pleidiau gwleidyddol yn camu i weithredu’r mesurau hyn i wella amrywiaeth y Senedd nesaf, bydd hynny’n niweidio etholwyr Cymru.”

Dywedodd Selima Bahadur, Rheolwr Prosiect Ymgysylltu EYST Cymru:

“Rydym yn croesawu’r canllawiau hyn gan eu bod yn cyd-fynd â nodau sefydliadol EYST Cymru o gael Cymru lle gall pobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifol gyfrannu, cymryd rhan ac ymddangos fel aelodau gwerthfawr o’r gymdeithas. Mae cael pleidiau gwleidyddol yn cofrestru a gweithredu’r canllawiau hyn yn hanfodol i sicrhau bod grwpiau sydd wedi’u dan-gynrychioli, gan gynnwys cymunedau ethnig lleiafrifol, yn cael cynrychiolaeth wirioneddol yn Senedd 2026. Rhaid i ni weld Cymru lle mae profiadau byw a llais pobl ethnig lleiafrifol yn cael eu gweld, eu clywed, a’u heffaithio ar ddeddfwriaeth a phenderfyniadau’r Senedd yn y dyfodol.”

Dywedodd y Sylfaenydd a’r Prif Weithredwr, Yr Athro Uzo Iwobi CBE:

“Mae Race Council Cymru yn croesawu’r canllawiau hyn gan ein bod yn credu nad oes amser pwysicach i bleidiau gwleidyddol gefnogi’r egwyddorion sylfaenol o degwch, cyfiawnder a chyfiawnder cymdeithasol. Rydym yn gwybod y pwysau sy’n wynebu grwpiau cydraddoldeb ar draws Cymru a chymunedau difreintiedig y dylid gwrando ar eu llais a’u hadlewyrchu drwy Gymru. Galwn am gynnwys pobl ethnig amrywiol yn ffordd deg a phwrpasol. Yn awr yw’r amser i bob plaid wleidyddol ymuno â’r canllawiau a’u gweithredu.”