Hawliau Anabledd

Yn ferch i ddilledydd a gwraig tŷ o gefndir dosbarth gweithiol, dechreuodd Irene Steer ei gyrfa gystadleuol fel nofwraig yng Nghaerdydd, ei dinas enedigol, gan ymarfer yn rheolaidd yn Llyn Parc y Rhath. Er ei bod yn wahanol iawn i nofwyr proffesiynol eraill, yn ddim ond 5 troedfedd 2 fodfedd, roedd yn ddiguro yn y ras 100 llath dull rhydd ym Mhencampwriaethau Cymru am saith mlynedd o 1907 tan 1913. Yn 1912 cafodd menywod hawl i gystadlu mewn cystadlaethau nofio rhyngwladol am y tro cyntaf; enillodd fedal aur Olympaidd y flwyddyn honno, yn rhan o dîm cyfnewid 4 x 100 metr Prydain, a dorrodd record y byd hefyd. Yn yr un flwyddyn, daeth Steer yn gyfartal â record y byd yn y ras 100 llath dull rhydd.

Ganwyd y bardd Ann Griffiths ym Mhowys, a hi yw emynyddes amlycaf Cymru. Bu farw ar ôl geni plentyn yn 29 mlwydd oed, gan adael llond llaw o benillion, gan gynnwys Wele’n sefyll rhwng y myrtwydd sy’n un o emynau mawr Cymru. Perfformiwyd sioe gerdd am ei bywyd yn Eisteddfod Genedlaethol 2003, ac fe’i darlledwyd ar y teledu a’i rhyddhau ar CD.