Gwyddoniaeth, Addysg & 3ydd Sector

Wedi’i geni yn Abertawe a’i magu ym Mhenarth, mae Emily Penn yn gweithio’n rhyngwladol i hyrwyddo moroedd glân. Trefnodd yr ymgyrch lanhau gymunedol fwyaf erioed o ynys fechan yn Tonga, mae wedi treillio am ficro-blastigau drwy Lwybr Gogledd Orllewinol yr Arctig, ac wedi mynd o amgylch y blaned ddwywaith yn y cwch bio-danwydd sydd wedi torri record byd, Earthrace. Mae’n rhannu ei hamser rhwng rhedeg eXXpedition – cyfres o deithiau i fenywod yn unig sy’n canolbwyntio ar y berthynas rhwng plastigau a thocsigau ac iechyd menywod – a gweithio i ddatrys problem plastigau yn ein moroedd gyda Parley for the Oceans a chleientiaid corfforaethol eraill. Hi oedd yr ieuengaf erioed, a’r unig fenyw, i dderbyn gwobrau Hwylfeistr y Flwyddyn a Môr-feistr y Flwyddyn.

Yn enedigol o Lundain, symudodd Cecily i Gymru pan briododd. Yn ystod ei bywyd fe ymgyrchodd yn llwyddiannus i ddiogelu harddwch naturiol tirwedd gogledd Cymru. Sefydlodd gangen Sir Gaernarfon a Chyfeillion Eryri YDCW a hi oedd cadeirydd y gangen yn ystod y 40 mlynedd cyntaf. Cafodd MBE yn 1982. Bu farw’n 92 mlwydd oed yn 1992.

Bu Elizabeth ‘Betsi’ Cadwaladr yn gweithio ochr yn ochr â Florence Nightingale yn y Crimea, ar ôl dechrau ei bywyd yn un o 16 o blant ym mhentref gwledig Llanycil ger y Bala. Bu farw ei mam pan oedd Betsi’n 5 oed. Roedd ganddi anian wrthryfelgar, a daeth hynny ag anturiaethau yn ei sgil: aeth i Lundain yn ferch ifanc er mwyn osgoi gorfod priodi, ac yna bu’n teithio’r byd yn gweithio ar longau mordeithiau lle bu’n helpu menywod i esgor ar fabanod, yn gofalu am bobl sâl, a hefyd yn perfformio mewn dramâu Shakespeare un-fenyw. Roedd ganddi ddiddordeb brwd mewn nyrsio gydol ei hoes, a bu’n ymladd yn erbyn biwrocratiaeth yn y Crimea er mwyn i filwyr wedi’u hanafu gael triniaeth briodol. Ysgrifennodd hunangofiant wedi iddi ddychwelyd i Brydain, ychydig cyn iddi farw.

Yn ferch i weithiwr llongau yng Ngwlad Pwyl, symudodd Anna Bastek i Gymru yn 2004 i orffen gradd Meistr mewn peirianneg ym Mhrifysgol Abertawe, lle’r ymunodd â rhaglen Go Wales i raddedigion. Bu hynny’n ysgogiad iddi i sefydlu ei busnes ei hun, ac mae ei chwmni cyfieithu yn Abertawe bellach yn chweched ar rhestr y busnesau sy’n tyfu gyflymaf yng Nghymru, yn cyflogi 30 o staff ac 8,000 o gyfieithwyr ledled y byd.