Mae angen ar fenywod yng Nghymru gweithrediad ar frys – mae adroddiad newydd yn datgelu bod cynnydd ar gydraddoldeb rhywedd yng Nghymru wedi arafu i stop

Mae’r bwlch cyflog rhywedd wedi ehangu i 9.7% wrth i dlodi ymhlith aelwydydd rhiant sengl – menywod yn bennaf – gyrraedd 45%

Wrth i Lywodraeth newydd Cymru ddod i bŵer, mae adroddiad nodedig gan Rwydwaith Cydraddoldeb Menywod (RHCM) Cymru yn rhybuddio bod cydraddoldeb rhywedd wedi arafu i stop. Menywod – yn enwedig y rhai o gymunedau ymylol – sy’n dwyn baich costau cynyddol, anghydraddoldeb dyfnhau, a thrais.

Mae rhifyn 2026 o adroddiad Cyflwr y Genedl, a gyhoeddwyd heddiw, yn cyfleu neges llym: er gwaethaf blynyddoedd o ymrwymiadau a mentrau, dim ond gwelliannau cyfyngedig y mae bywydau beunyddiol menywod ledled Cymru wedi’u gweld ers cyhoeddi rhifyn cyntaf yr adroddiad yn 2018. Mae’r bwlch cyflog rhywedd wedi ehangu i 9.7%, mae menywod yn parhau i fod dros dair gwaith yn fwy tebygol na dynion o fod yn economaidd anweithredol oherwydd cyfrifoldebau gofalu, ac mae aelwydydd rhiant sengl – dan arweiniad menywod yn bennaf – bellach yn wynebu cyfradd tlodi o 45%.

Dywedodd Prif Swyddog Gweithredol RhCM Cymru, Anna Brown: “Mae Cymru mewn cyfnod hollbwysig. Heb newid sylfaenol mewn uchelgais ac adnoddau, rydym mewn perygl o gloi anghydraddoldeb i genhedlaeth arall o fenywod. Rhaid i Lywodraeth newydd Cymru weithredu’n bendant i wneud Cymru yn arweinydd byd-eang ar gydraddoldeb rhywedd.”

Mae canfyddiadau allweddol yr adroddiad yn cynnwys:

• Cynyddodd y bwlch cyflog rhywedd yng Nghymru i 9.7%, gydag anghydraddoldebau lleol sylweddol (e.e., 26% yn Sir y Fflint).
• Mae gweithgarwch economaidd a chyfraddau cyflogaeth menywod wedi gostwng, gyda menywod anabl a menywod o leiafrifoedd ethnig yn wynebu rhwystrau hyd yn oed yn fwy.
• Mae cynrychiolaeth mewn arweinyddiaeth yn parhau i fod yn fregus: Mae menywod bellach yn cyfrif am 46% o aelodau’r Senedd, ond gan fod hyn yn dibynnu ar fentrau gwirfoddol y pleidiau mae’n amrywio’n fawr ar draws y pleidiau. Mewn llywodraeth leol, mae’r sefyllfa’n waeth – dim ond 23% o arweinwyr cynghorau sy’n fenywod.
• Mae trais ar sail rhywedd ar lefelau argyfwng: Mae dros 80% o achosion ymosodiad rhywiol a bron i dri chwarter o droseddau sy’n gysylltiedig â cham-drin domestig yn cael eu cyflawni yn erbyn menywod. Am y tro cyntaf, gwrthodwyd mwy o atgyfeiriadau lloches newydd nag a dderbyniwyd yn 2024/25.
• Mae tlodi ar gynnydd: Gwelodd aelwydydd rhiant sengl, sy’n fwy tebygol o fod dan arweiniad menywod, gyfraddau tlodi yn neidio o 39% i 45%. Mae menywod yn ffurfio bron i 60% o hawlwyr Credyd Cynhwysol.

Er mwyn mynd i’r afael ag anghydraddoldeb, mae’r adroddiad yn galw ar Lywodraeth newydd Cymru, cyrff cyhoeddus, cyflogwyr, a chymdeithas sifil i ymrwymo’r adnoddau sydd eu hangen i gyd-fynd â maint yr her. Rhaid inni weld gweithredu ar:

Gofal plant fforddiadwy

• Gyda’r ehangiad croesawgar i ofal plant ar y gorwel, mae’n hanfodol bod darpariaeth newydd wedi’i chynllunio mewn ffordd sy’n cefnogi teuluoedd ar yr incwm isaf yn fwy effeithiol. Gweler ein hadroddiad ar drawsnewid gofal plant am fwy.

Safle anghyfartal menywod yn y farchnad lafur

• Rhaid i raglenni sgiliau gwyrdd fynd i’r afael â rhwystrau a sicrhau y gall menywod elwa o gyfleoedd gwaith newydd ar delerau cyfartal.
• Gyda salwch hirdymor ar gynnydd fel rheswm dros anweithgarwch economaidd menywod, rhaid i weithrediad y Cynllun Iechyd Menywod symud ymlaen ar gyflymder a chyda digon o adnoddau ym mhob cam.

Trais yn erbyn menywod

• Mae mynd i’r afael ag achosion sylfaenol trais yn erbyn menywod yn golygu mynd i’r afael ag anghydraddoldeb rhywedd a gwahaniaethu yn ehangach.
• Rhaid i oroeswyr allu cael mynediad at gymorth trwy sector arbenigol sydd ag adnoddau cynaliadwy.

Cynrychiolaeth mewn arweinyddiaeth

• Er mwyn i wleidyddiaeth adlewyrchu poblogaeth Cymru yn deg, rhaid gweithredu argymhellion yr Adolygiad o Senedd sy’n Gynhwysol ac yn Ystyriol o Deuluoedd.

Mewn cyfnod o heriau economaidd cymhleth, byddai buddsoddi mewn mesurau i fynd i’r afael ag anghydraddoldeb yn rhoi hwb trwy gynyddu cyfranogiad y gweithlu, codi incwm aelwydydd, a gyrru economi gryfach a thecach – gan roi mantais i bawb yng Nghymru a gosod ein plant ar gyfer dyfodol gwell mewn gwlad iachach, mwy diogel a mwy ffyniannus. Ond heb weithredu brys a newid mewn adnoddau, ni fydd yr enillion hyn yn cael eu gwireddu – a bydd menywod yn parhau i ddwyn baich argyfwng costau byw tra bod anghydraddoldeb yn dyfnhau.